Miếu

1. Khái quát về di tích miếu ở Hội An

Miếu là loại hình di tích chiếm số lượng khá nhiều trong hệ thống di tích kiến trúc tín ngưỡng ở Hội An. Miếu có nhiều quy mô, hình thức và đối tượng thờ tự khác nhau. Ngoài miếu thờ Ngũ Hành chiếm đa số còn có miếu thờ tổ nghề, thờ cô hồn - âm linh, thờ thổ thần - ông địa, thờ các bậc thánh hiền - các nho sĩ đỗ đạt, thờ Quan Công, thờ Bạch Mã Thái Giám, thờ Cao Các, thờ Lục vị, thờ Thần Nông, chúa Mộc, thờ bà Mụ,… 

Loại hình di tích miếu được ra đời rất sớm gắn với quá trình thành lập làng/xã ở Hội An. Tuy vậy, phải đến giữa thế kỷ XIX mới định hình quy mô và kiểu dáng kiến trúc như ngày nay. Về hình thức và vật liệu xây dựng, miếu có thể được chia thành 2 loại gồm loại xây dựng bằng gỗ, gạch, vôi vữa với hệ khung chịu lực bằng gỗ và loại xây dựng hoàn toàn bằng gạch, vôi vữa theo kiểu cuốn vòm. Mái ngói lợp ngói âm dương và được trang trí rất cầu kỳ, công phu nhiều đề tài, chi tiết bằng hình thức đắp, cẩn mảnh sứ và vẽ màu. Về mặt bằng tổng thể một ngôi miếu gồm: không có hoặc có cổng phía trước kết hợp với tường bao/hàng rào xung quanh; có hoặc không có bình phong, trụ biểu; chính điện và có hoặc không có hậu tẩm. Chính điện, có miếu làm theo kiểu ba gian hai chái hoặc ba gian, có miếu chỉ có một gian. 

2. Một số ngôi miếu tiêu biểu

Miếu Quan Công (Chùa Ông, Trừng Hán cung): Tọa lạc tại số 24 đường Trần Phú, phường Minh An. Ngôi miếu được lập nên để thờ Quan Công (Quân Vân Trường), một danh tướng thời Tam Quốc (của Trung Quốc), một nhân vật biểu tượng cho sự trung tín. Miếu được xây dựng vào đầu thế kỷ XVII, từng là trung tâm tín ngưỡng ở Hội An xưa. Ngày nay, miếu vẫn ở vị trí đối diện khu chợ chính của Hội An. Lần tu bổ vào thế kỷ XIX, đã định hình diện mạo kiến trúc của Quan Công miếu như hiện nay. Đến đây, chúng ta có thể nhìn thấy hệ khung mái được làm theo kiểu riêng rất độc đáo và những pho tượng được tạo tác hết sức công phu, giàu tính mỹ thuật. Ngôi miếu được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1991.

Miếu Quan Công (Chùa Ông, Trừng Hán cung) - Ảnh: Hồng Việt

 

Miếu Tổ nghề yến: Tọa lạc tại thôn Bãi Hương, xã đảo Tân Hiệp. Ngôi miếu này được xây dựng hoàn chỉnh vào khoảng đầu thế kỷ XIX để thờ Tổ nghề yến và các vị thần bảo hộ của nghề. Công trình chính gồm hai nếp nhà nối liền với nhau, mái lợp ngói âm dương. Nếp thứ nhất, hệ vì kèo cấu tạo theo kiểu vài trính chồng - trụ đội. Nếp thứ hai, hệ vì kèo cấu tạo theo kiểu khung cụi chính giữa kết hợp với kèo quyết tạo thành 4 mái. Kiến trúc thấp, liên hoàn tạo không gian như hang động. Trên bàn thờ, ngoài các bài vị của những bậc tiền bối khai sáng nghề yến sào là các vị thần liên quan đến sông biển. Trên tường bên phải có tấm bia đá ghi công đức của các chư phái tộc và ca ngợi núi non kỳ vĩ của Cù Lao Chàm. Hàng năm vào ngày 10/3 âm lịch, cư dân địa phương và những người làm nghề khai thác yến tổ chức cúng rất linh đình để chuẩn bị bắt tay vào vụ khai thác mới. Ngôi miếu được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 2006. 

Miếu Tổ nghề yến - Ảnh: Hồng Việt

 

Khu miếu Tổ nghề gốm Nam Diêu: Tọa lạc tại khối Nam Diêu, phường Thanh Hà. Làng gốm Thanh Hà được hình thành vào khoảng cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI. Khu miếu gồm: miếu Thái Giám (xây dựng năm 1843), miếu Tổ nghề gốm (xây dựng năm 1866), miếu Âm Linh, miếu Sơn Tinh. Các miếu đều có không gian nhỏ nhưng có chung kết cấu gồm ba gian, có tiền đường hậu tẩm, hệ mái ngói âm dương được đắp cẩn các con giống rất sắc sảo, công phu. Đặc biệt, vật liệu xây dựng di tích như gạch, ngói, vôi đều do người dân ấp Nam Diêu làm nên. Ngôi miếu được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2008. 

Khu miếu Tổ nghề gốm Nam Diêu - Ảnh: Hồng Việt

 

Miếu Ông Tiến: Tọa lạc tại thôn Thanh Đông, xã Cẩm Thanh. Miếu Ông Tiến là một công trình văn hóa tín ngưỡng liên quan đến nghề khai thác yến sào nổi tiếng của làng Thanh Châu xưa. Ngôi miếu được xây dựng quy mô vào năm 1848 để thờ những vị thần bảo trợ nghề khai thác yến sào của làng và những vị tiền nhân có công đối với nghề này. Sát cổng là hai trụ biểu cao vút, đỉnh trang trí đài sen và hai mặt trước, sau cẩn câu đối Hán tự. Tiếp đến là bình phong kiểu cuốn thư đắp và cẩn lộng lẫy đề tài “long mã phụ hà đồ” toát lên dáng vẻ uy nghi. Chính điện và hậu tẩm có bộ khung chịu lực bằng gỗ, hệ vì kèo có sự liên kết độc đáo giữa kiểu vì kẻ chuyền và vì vỏ cua. Toàn bộ hệ mái lợp ngói âm dương với đầu mỗi vồng ngói trang trí một đĩa sứ. Đặc biệt, sự kết hợp hài hòa giữa kiểu dáng của bờ chảy, bờ nóc và đầu hồi với những chi tiết, đề tài trang trí theo hình thức đắp, cẩn mảnh sành sứ càng làm tăng tính hấp dẫn và giá trị nghệ thuật của ngôi miếu. Nội thất ngôi miếu bố trí các khám thờ với mày khám trang trí rực rỡ màu sắc. Theo lệ, hằng năm vào ngày mồng 10 tháng 3 âm lịch, lễ giỗ tổ nghề Yến và các vị có công với nghề cũng như các bậc linh thần bảo trợ nghề tại miếu được nhân dân địa phương tổ chức khá long trọng theo nghi thức truyền thống.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ngôi miếu là nơi trú ẩn và hoạt động bí mật của một số cán bộ, chiến sĩ cách mạng. Ngôi miếu được xếp hạng di tích cấp tỉnh vào năm 2011.

Miếu Ông Tiến - Ảnh: Hồng Việt

 

Miếu Bà (cư dân địa phương gọi là lăng Bà hay Lùm Bà): Miếu Bà nằm trên một gò đất cao thuộc xứ Bàu Đà, xã Thanh Châu, tổng Thanh Châu xưa, nay là thôn Võng Nhi - xã Cẩm Thanh. Miếu thờ Thiên Y-A-Na Chúa Ngọc, một vị nữ thần gốc Chăm được dân địa phương gọi là bà Lồi, tương truyền rất linh ứng trong cầu phước, cầu tài lộc. Đây là ngôi miếu phản ánh rõ nét mối quan hệ giao lưu tiếp biến văn hóa Chăm của cư dân Việt trong quá trình Nam tiến khai hoang lập làng ấp ở xã Cẩm Thanh. Tại đây đã phát hiện pho tượng nam thần Chăm có niên đại thế kỷ IX-X, đã được phủ lớp văn hóa Việt. Ngôi miếu có bố cục mặt bằng gồm nhà đông, nhà tây, chính điện và hậu tẩm, tường xây bằng gạch, mái lợp ngói âm dương đặc trưng của kiến trúc tín ngưỡng cổ truyền Hội An. Tại đây, vào dịp xuân thu nhị kỳ, cư dân trong xóm tổ chức lễ cúng bài bản theo nghi thức cổ truyền nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, xóm làng yên vui, gia đình hạnh phú, người người mạnh khỏe bình an. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, miếu Bà là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử đấu tranh cách mạng quan trọng của quân và dân Hội An nói chung. Cùng với 2 móng kiến trúc Chăm, ngôi miếu được xếp hạng di tích cấp tỉnh vào năm 2008. 

Miếu Bà (cư dân địa phương gọi là lăng Bà hay Lùm Bà) - Ảnh: Hồng Viêt

 

Miếu Văn Thánh Cẩm Phô: Tọa lạc tại số 32 đường Hùng Vương, phường Cẩm Phô. Miếu Văn Thánh Cẩm Phô là nơi thờ tự Khổng Tử và các vị khoa bảng của làng Cẩm Phô thời kỳ nhà Nguyễn. Chưa rõ niên đại xây dựng của miếu Văn Thánh nhưng dựa vào các văn tự tại Văn Thánh miếu thì di tích đã được tu bổ qua các năm 1871, 1913, 1929... Kết cấu kiến trúc của di tích gồm tam quan, sân miếu. Miếu có ba gian hai chái gồm tiền đường, hậu tẩm 3 gian hai lòng, mái lợp ngói âm dương. Hệ vì kèo của di tích này khá phong phú gồm hệ củng đấu con sơn đỡ mái hiên tiền đường, hệ vì kèo ở hậu tẩm và hai chái hai bên là cột trốn kẻ chuyền. Các chi tiết kiến trúc ở các ô hộc, vì kèo, đầu dư của di tích đều được đắp cẩn, chạm trổ tinh xảo theo các đồ án trang trí truyền thống như trúc, tùng, bát bửu, hoa, quả,... trông rất mềm mại và đẹp mắt. Ngôi miếu được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2011.